و مبانی نظری

 

 بیان مسئله

 

طنز و مطایبه همواره از سوی نویسندگان و شاعران مورد توجه بوده است. با این وجود، باید گفت که نویسندگان کودک و نوجوان در سال‌های اخیر به این نوع ادبی گرایش بیشتری پیدا کرده و آثاری در این زمینه آفریده‌اند. ارائه‌ی تعریفی جامع از طنز، کار چندان ساده‌ای نیست. در فرهنگ اصطلاحات طنز در این‌باره آمده است:« در اصطلاح ادبی، طنز به نوع خاصی از آثار منظوم یا منثور ادبی گفته می‌شود که اشتباهات یا جنبه‌های نامطلوب رفتار بشری، فسادهای اجتماعی و سیاسی یا حتی تفکرات فلسفی را به شیوه‌ای خنده‌دار به چالش می‌کشد. طنز گرچه طبیعتش بر خنده استوار است اما خنده را تنها وسیله‌ای می‌انگارد، برای نیل به هدفی برتر و آگاه کردن انسان به عمق رذالت‌ها.» (اصلانی،140:1385-141). اندوهجردی طنز را این‌گونه تعریف می‌کند:«شیوه‌ی خاص بیان مفاهیم تند اجتماعی و انتقادی و سیاسی و طرز افشای حقایق تلخ و تنفرآمیز ناشی از فساد و بی‌رسمی‌های فرد یا جامعه را که دم‌زدن از آن‌ها به‌صورت عادی یا به‌طور جدی، ممنوع و متعذر باشد، در پوششی از استهزا و نیشخند، به‌منظور نفی کردن و برافکندن ریشه‌های فساد و موارد بی‌رسمی «طنز» می‌نامیم. به‌عبارت ساده‌تر، طنز را می‌توان انتقاد و نکته‌جویی آمیخته به ریشخند تعریف کرد و آن را طرزی خاص از انواع ادبی برشمرد که با تعریض و به‌طور غیرمستقیم اظهار می‌شود» (اندوهجردی،5:1378). حسن جوادی در کتاب «تاریخ طنز» می‌نویسد:

 

 

«استعمال کلمه‌ی ساتیر برای انتقادی که به صورت خنده‌آور و مضحک بیان شود در فارسی معاصر سابقه‌ی زیاد طولانی ندارد. هرچند که« طنز» در تاریخ بیهقی و دیگر آثار قدیم زبان فارسی به کار رفته است، ولی استعمال وسیعی به معنی فعلی کلمه یا بهتر بگویم به معنی  اروپایی نداشته است. سابقاً در فارسی هجو به کار برده می‌شد که بیش‌تر جنبه‌ی انتقاد مستقیم و شخصی دارد و جنبه‌ی غیرمستقیم و طنزآمیز بودن« ساتیر» را دارا نیست و اغلب آموزنده و اجتماعی هم نیست. هجو ضد مدح است و اصولاً صراحت لفظی که در آن است نمی‌تواند نظیر لحن طنزآمیز «ساتیر» باشد. در فارسی «هزل» را  به کار برده‌اند که ضد «جد» است و بیش‌تر جنبه‌ی مزاح و مطایبه دارد» (جوادی،11:1384).

جوادی سپس به بیان سیر تاریخی واژه‌ی «ساتیر» در ایران می‌پردازد و می‌گوید:«در دوره‌ی مشروطیت که شعرا و نویسندگان تعهد فوق‌العاده‌ای نسبت به اصلاح جامعه و ارشاد مردم احساس می‌کردند، اشعار و نوشته‌های طنزآمیز و انتقادی زیادی به‌وجود آوردند و کم‌کم احتیاج به وجود کلمه‌ای که این‌گونه آثار را توصیف کند احساس شد…در چند دهه‌ی گذشته، کلمه‌ی «طنز» اغلب به‌جای «ساتیر» فرنگی به‌کار برده شده و کم‌کم در فارسی مفهوم کلی آن را پیدا کرده است»(همان:15).

«با پیدایی مشروطیت، ادبیات طنزی حقیقی، که لبه‌ی تیز خود را بیش از افراد متوجه اجتماع و معایب عمومی جامعه ساخته بود، پدید آمد… طنزنویسی از نثر کم‌تر استفاده کرد. معهذا با آغاز مشروطیت و پیدایش روزنامه‌نگاری، در نثر فارسی  مرحله‌ی نسبتاً جالب توجهی به‌وجود آمد و طغیان افکار آزادی‌خواهانه و شور آزادی و احساسات میهن‌پرستی گذشته از اشعار سیاسی و وطنی در یک رشته مقالات و پاورقی‌های کوتاه فکاهی و شوخی‌آمیز( که البته نه زیاد بودند و نه از هر حیث کامل) انعکاس یافت» (آرین پور،39:1351).

با این توضیحات و با توجه به محدوده‌ی این پژوهش در خصوص پرداختن به طنز نوجوان، می‌توان طنز را گونه‌ای اعتراض نسبت به کمبودها و نابه‌سامانی‌های موجود دانست که با بیانی هنری و در عین حال ساده و قابل فهم، در قالب خنده و شوخی سعی در شناساندن وضع موجود و اصلاح آن دارد.

«طنزپرداز با پیروی نکردن از هنجارهای جاری جامعه و نادیده گرفتن ارزش‌های ظاهری آن به‌نوعی «کجروی» و ناسازگاری با قواعد معمول و مرسوم دست می‌زند تا بتواند فریادش را علیه کجروان اجتماع بلند کند. او در مسیر حوادث دست می‌برد و با قدرت تخیل خود هرگونه تغییری را که در جریان رویدادها لازم دید بهعمل می‌آورد (اندوهجردی24-23:1378). این امر در طنز نوجوان  با تفاوت‌هایی که ناشی از ویژگی‌های آن‌ها است، دیده می‌شود. «ویژگی‌های طنز کودک و نوجوان، به‌نوعی با محدودیت‌های آن در ارتباط است. در واقع، به‌دلیل اعمال چنین محدودیت‌هایی از طرف طنزپرداز و مراجع قانونی، هم‌چنین محدودیت‌هایی که ادبیات کودک و نوجوان به دلیل سطح سواد و معلومات مخاطب دارد، طنز کودکان و نوجوانان هم ویژگی‌های خاصی را به طنزپرداز تحمیل می‌کند» (پدرام،14:1383). بیان مسایل سیاسی، اخلاقی و حتی مذهبی، با رعایت محدوده‌ی سنی نوجوانان، در قالب داستان‌های فانتزی و با استفاده از شخصیت‌های تخیلی یا حیوانی، می‌تواند در جذب آن‌ها به سمت داستان‌های طنز، تأثیر به‌سزایی داشته باشد. چرا که با توجه به شرایط زندگی مدرن و وجود سرگرمی‌های گوناگون مانند رایانه، استفاده از مطالب و طنزهای قدیمی نمی‌تواند پاسخگوی نیاز نوجوانان باشد. بنابر این، بهتر است که طنزپرداز به بیان دغدغه‌های نوجوانان بپردازد و موضوع‌ها و مسائلی را در اثر خود مطرح کند که نوجوانان با آن‌ها سر و کار دارند. در این میان، زبان طنزپرداز  از اهمیت بالایی برخوردار است. هرقدر زبان طنزپرداز به زبان مخاطبش نزدیک‌تر باشد، در برقراری ارتباط صمیمانه با مخاطب نوجوان موفق‌تر است. آشنایی طنزپرداز با تکنیک‌های طنز و استفاده‌ی به‌جا از آن‌ها متناسب با موضوع مورد طنز، می‌تواند در بالا رفتن کیفیت اثر داستانی، تأثیر قابل توجهی داشته باشد. با توجه به وجود محدودیت‌های طنز نوجوان، که به آن‌ها اشاره شد، تکنیک‌های بررسی شده در این پژوهش ، از میان تکنیک‌های بیان شده در منابع گوناگون انتخاب شده‌اند. حسن جوادی پنج تکنیک را به‌عنوان اصلی‌ترین تکنیک‌های بیان طنز معرفی می‌کند که عبارت است از: کوچک کردن، بزرگ کردن، تقلید مضحک یا پارودی، طعنه با کنایه‌ی طنزآمیز یا آیرونی و  نقل قول مستقیم. به این پنج تکنیک، تزریق( بی‌معنی گویی)، طنز مختلط( درهم و برهم گویی) و طنز موقعیت را می‌توان افزود.

***ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل و با فرمت ورد موجود است***

متن کامل را می توانید دانلود نمائید

 

چون فقط تکه هایی از متن پایان نامه در این صفحه درج شده (به طور نمونه)

 

ولی در فایل دانلودی متن کامل پایان نامه

 

 با فرمت ورد word که قابل ویرایش و کپی کردن می باشند

 

موجود است

:

 

 با نگاهی گذرا به آثار حکیم ناصرخسرو قبادیانی پی می‌بریم که یکی از کلیدی‌ترین مؤلفه‌های ذهنی و اعتقادی این سخنور بزرگ ادب فارسی، مقولۀ تأویل است. این که تأویل به‌طور کلی چیست و چه پیشینه‌ای در تفکر غرب و شرق دارد، موضوع کنکاش این پژوهش را شکل می‌دهد. بررسی مفهوم تأویل در یکی از مهم‌ترین اثرهای ناصرخسرو، وجه دین، بدون پرداختن به وقایع زندگی و اصول اعتقادی وی به عنوان یکی از بزرگان مذهب اسماعیلی ناممکن می‌نمود. معرفی جامع و روشن کیش اسماعیلی و جایگاه تأویل در آن طریقت فصلی دیگر را دربرگرفت تا بر فراز پایه‌های مستحکم این داده‌های تاریخی، بتوان به تصویر روشنی از مفهوم تأویل یا هرآنچه در زیر این عنوان در ذهن ناصرخسرو جای داشته‌است دست یافت. در فصل نهایی این پژوهش تمام تأویلات ناصرخسرو در کتاب وجه دین به  صورت فصل به فصل بررسی و گزارش شده‌است.

 

 

کلید واژه:

اسماعیلیان _ تأویل _ ناصرخسرو _  وجه  دین _ هرمس _ هرمنوتیک

 

فهرست مطالب

 

پیشگفتار                                                                                                                    11

فصل اول: هرمنوتیک                               27

1-1-  هرمس                                          27

1-1-1- ریشه شناسی نام هرمس                          27

1-1-2- هرمس کیست                                27

1-1-3- تفکر هرمسی                               29

1-2-  هرمنوتیک                                      34

1-2-1- واژه شناسی هرمنوتیک                          34

1-2-2- مختصری در تاریخچه و چیستی علم هرمنوتیک                35

1-3- جریان‌سازان عرصۀ هرمنوتیک                            44

1-3-1-  آگوستین قدیس                            44

1-3-1-1- زندگانی                            44

1-3-1-2- آگوستین و مسئلۀ هرمنوتیک                   45

1-3-1-3- تأویل متن با استفاده از خود آن متن             46

1-3-1-4- تأویل فقط در مورد فقرات مبهم               46

1-3-1-5- تأویل پذیری همه چیز، حتی حروف و اعداد             46

1-3-1-6- اهمیت وضع روحی مفسر             47

1-3-1-7- چهار سطح معنایی                 47

1-3-2- فردریش ارنست دانیل شلایر ماخر           48

1-3-2-1- قواعد هنر فهمیدن                       49

1-3-2-2- فن فهم                             50

1-3-2-3- بازسازی                            50

1-3-2-4- تأویل دستوری/ تأویل فنی/ فهم سبک               51

1-3-2-5- نیت مؤلف                           51

1-3-2-6- دور هرمنوتیکی                          52

1-3-3- ویلهلم دیلتای                                53

1-3-3-1- تمایز میان علوم انسانی و علوم طبیعی                 55       1-3-3-2- تجربه                                  55

1-3-3-3- بیان                               56

1-3-3-4- فهم                                56

1-3-3-5- تاریخمندی                     57

1-3-4- مارتین هایدگر                                58

1-3-4-1- هایدگر و معنای وجود                        58

1-3-4-2- هرمنوتیک دازاین                        59

1-3-5- هانس گئورگ گادامر                            61

1-3-5-1- بازی تفسیر                             62

1-3-5-2- «من»- «تو» الگوهای سه‌گانه                  63

1-3-6- امیلیو بتی                               65

 

1-3-7- اریک دونالد هیرش                       67

1-3-7-1- تفاوت فهم و تفسیر                      68

1-3-8- یورگن هابرماس                                70

1-3-9- پل ریکور                                 72

1-3-9-1- مراحل تفسیر                            72

فصل دوم: تأویل و تأویل‌گران                          79

2-1- تأویل                                          81

2-1-1- واژه شناسی تأویل                             81

2-1-2- کاربرد و معانی تأویل در قرآن                          83

2-1-3- نمونه‌ای از شواهد واژۀ تأویل در ادبیات فارسی                90

2-1-4- تأویل در تاریخ                               92

2-1-5- تنزیل                                        95

2-1-6- تفسیر                                    95

2-1-7-  بررسی تفاوت تأویل و تفسیر           97

2-1-8- تأویل و هرمنوتیک                             100

2-2- اخوان الصفا                                    104

2-3- حروفیه                                     106

2-3-1- عدد و جایگاه علم الاعداد                           109

2-3-1-1- عدد چهار                           109

2-3-1-2- عدد پنج                           110

2-3-1-3- عدد هفت                            110

2-3-1-4- عدد نه                             110

2-3-1-5- عدد ده                             111

2-3-1-7- عدد یازده                              111

2-3-1-8- عدد دوازده                             111

2-3-1-9- عدد چهارده                             111

2-3-1-10- عدد بیست و هشت                        112

فصل سوم: اسماعیلیان و ناصرخسرو                          117

3-1- اسماعیلیان                                     119

3-1-1-  اسماعیلیان در تاریخ                              119

3-1-2-  نام‌های اسماعیلیان                           123

3-1-3-  حکومت فاطمیان                           126

3-1-4-  حشاشین                                  129

3-1-5-  جایگاه علم و دانش نزد اسماعیلیان                     132

3-1-6-  اصول باورهای اسماعیلیان                      134

3-1-6-1-  اصل تأویل شریعت                       134

3-1-6-2-  اصل امامت                             135

‌3-1-6-3-  اصل ابداع هستی                        137

3-1-6-4- اصل تعلیم                              139

3-1-6-5- اعتقاد به دوره‌های هفتگانه                   139

3-2- حكیم ناصرخسرو قبادیانی                                  142

3-2-1- نام، زادگاه، زادروز                          142

3-2-2-  پیشه                                    143

3-2-3-  آشنایی ناصرخسرو با دانشها و گرایش‌های گوناگون         144

3-2-4-  آشفتگی فکری و سفر به سرزمین مصر                  146

3-2-5-  شعر و هنر ناصر خسرو و آثار مکتوبش                    150

3-2-5- 1- گشایش و رهایش                         152

3-2-5- 2- جامع الحکمتین                        152

3-2-5- 3-  خوان الاخوان                         153

3-2-5- 4-  روشنایی نامه                        153

3-2-5- 5-  وجه دین                              154

3-2-5- 6-  زاد المسافرین                        154

3-2-6-  زندگانی ناصر خسرو                           155

3-2-6-1- مرحلۀ خوشگذرانی و دنیا‌خواهی                156

3-2-6-2- مرحلۀ جستجو و کنکاش                    156

3-2-6-3-  مرحلۀ یافتن راه و آرمان‌گرایی                  158

3-2-7-  منش فردی و جهان‌بینی ناصر خسرو                    159

3-2-8-  ناصرخسرو، یک اسماعیلی بلند مرتبه                     162

3-2-9-  باورهای مذهبی و دینی ناصرخسرو                    164

3-2-9-1- اصل ابداع هستی                         164

3-2-9-2- اصل تعلیم                              164

3-2-9-3- اعتقاد به دوره‌های هفت‌گانه                  165

3-2-9-4- اصل امامت                              165

3-2-9-5- اصل تأویل                              167

3-2-10-  حکیم ناصرخسرو قبادیانی کیست                     171

فصل چهارم: بررسی تأویل‌های وجه دین                   179

4-1- بررسی تأویلاتی که با تکیه بر حساب جُمَل و ابجد ثابت می‌شوند          181

4-1-1- اثبات اینکه علم و عمل دینداران با هم برابر و لازمۀ دین آنان است     181

4-1-2- اثبات اینکه شهادتین کلید در بهشت است                  182

4-1-3- اثبات لا اله الا الله                             183

4-1-4- اثبات همانندی انسان و خداوند                          189

4-1-5- اثبات کلام بسم الله ارحمن الرحیم                          191

4-1-6- اثبات دلیلمندی تعداد رکعت‌های نماز                     193

4-1-7- اثبات اینکه حروف کلمۀ قرآن معنادار و نشانه اند                 194

4-1-8- اثبات اینكه اندازه وام انسان بر خداوند صد و نوزده درم است      196

4-2- بررسی فصل به فصل تأویلات وجه دین                            198

4-2-1- گفتار سوم: علم                                198

4-2-2- گفتار پنجم: بهشت                              199

4-2-3- گفتار هفتم: دوزخ                              200

4-2-4- گفتار دوازدهم: سوره اخلاص                               201

4-2-5- گفتار سیزدهم: اَعُوذُ بِالله مِن‌الشیطانِ الرَجِیم                    203

4-2-6- گفتار چهاردهم: بسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ                   205

4-2-7- گفتار پانزدهم: آبدست و آدابهای آن                     207

4-2-8- گفتار شانزدهم: سرو تن شستن از جنابت                   212

4-2-9- گفتار هفدهم: تیمم كردن به خاك                     214

4-2-10- گفتار هژدهم: بانگ نماز                           215

4-2-11- گفتار نوزدهم: صلوة                               218

4-2-11-1- حدود نماز                             220

4-2-11-2- فریضه‌های نماز                         221

4-2-11-3- سنتهای نماز                           222

4-2-11-4- خضوع در نماز                          224

4-2-11-5- وقتهای نماز                           225

4-2-11-6- جمع كردن نماز                         226

4-2-11-7- كوتاه كردن نماز                       228

4-2-11-8- نماز نشسته گزاردن                         230

4-2-12- گفتار بیستم: پنج نماز و عدد رکعات آن و اوقات آن           231

4-2-13- گفتار بیست و دوم: نماز آدینه                         236

4-2-14- گفتار بیست و سوم: عیدهای دوگانه                      239

4-2-15- گفتار بیست و چهارم: عید گوسفندكشان و نماز آن         241

4-2-16- گفتار بیست و پنجم: نماز كسوف                     243

4-2-17- گفتار بیست و ششم: نماز جنازه                         245

4-2-18- گفتار بیست و هفتم: ركوع و سجود و جز آن از حال‌های نماز         248

4-2-19- گفتار بیست و هشتم: اثبات زكات                    254

4-2-20- گفتار بیست و نهم: اندر زكات زر و سیم و تأویل آن           258

4-2-21- گفتار سی‌ام: زكات ستوران و تأویل آن                   259

 

 

4-2-21-1- صدقة شتر                              259

4-2-21-2- صدقة گاو                              259

4-2-21-3- صدقة گوسفند                       260

4-2-22- گفتار سی‌ و یکم: آنچه واجب شود بر رستنی               262

4-2-22-1- خمس                          264

4-2-23- گفتار سی و دوم: زكات فطر                         267

4-2-24- گفتار سی و سوم: واجبی روزه داشتن                     270

4-2-25- گفتار سی‌ و چهارم: واجبی حج كردن                      275

4-2-26- گفتار سی و پنجم: واجبی جهاد كردن                     281

4-2-27- گفتار سی‌ و ششم: واجبی اطاعت امام زمان                287

4-2-28- گفتار سی و هفتم: حیض زنان و پاكیزگی آن               290

4-2-29- گفتار سی‌ و هشتم: اندر حقیقت استبرا و تأویل آن             294

4-2-30- گفتار سی و نهم: آنچه نماز را با آن نشاید                  296

4-2-31- گفتار چهلم: حد زدن و رجوم                        299

4-2-32- گفتار چهل و یکم: رجم بر سحاقه ولواطه                 302

4-2-33- گفتار چهل و دوم: كشتن خطا و دیت بر عاقل و عاقله          305

4-2-34- گفتار چهل و سوم: گناهان كبائر                        308

4-2-35- گفتار چهل و چهارم: آنچه حرام است                      312

4-2-36- گفتار چهل و پنجم: دجال و فتنه آن                     316

4-2-37- گفتار چهل و ششم: نكاح و سفاح                     319

4-2-38- گفتار چهل و هفتم: واجبات                         324

4-2-39- گفتار چهل و هشتم: گزیت بر اهل كتاب               326

4-2-40- گفتار چهل و نهم: قَالُواْ إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَیْهِ رَاجِعونَ                328

4-2-41- گفتار پنجاهم: واجبی صلوات بر رسول و آلش علیه‌السلام            330

4-2-42- گفتار پنجاه و یکم: لا حَولَ ولا قُوّةَ إلاّ باللّه العلی‌العظیم          332

 

نتیجه گیری                                         337

کتابنامه                                       345

 

 

 

پیشگفتار:

 

در رویارویی با متون ادبی کهن، همواره نکته‌ای سد راه دستیابی به فهم بوده است و آن نکته فاصلۀ زمانی است. یعنی آن شکاف ژرفی که میان افق روزگار پیدایش متن با افق روزگار بازخوانی آن وجود دارد.

ما در جریان خواندن یک متن کلاسیک، خودمان را در شرایط زیستی و فرهنگی گذشته قرار نمی‌دهیم. ما حتی اگر آرزو هم داشته باشیم که در افق روزگار هومر یا سوفوکلس و ناصرخسرو، شیخ اشراق، مولانا و … قرارگیریم، باز در یونان باستان و یا ایران آن روزگار زندگی نخواهیم کرد.

ما متن را به افق دوران خودمان منتقل می‌کنیم و بر پایۀ همین افق امروزی است که معناهایی برای آن متصور می‌شویم. اگر متنی کلاسیک را چنان بخوانیم که فاقد هرگونه ارتباطی با روزگار ما باشد، این طرز خواندن و رویارویی، موجب فهم نمی‌شود. متن با ما سخن نمی‌گوید. اما اگر بتوانیم متن را به روزگار خود نزدیك کنیم، گفتگوی گذشته و امروز ممکن خواهد شد.

از آنجا که قدیمی‌ترین، و به گمان بسیاری شایع‌ترین فهم از کلمة تأویل در شرق و هرمنوتیک در غرب، به اصول کشف رمز و فهم کتب مقدس بازمی‌گردد، شاید بهترین متونی که می‌شود با آنها به مکالمۀ گذشته و امروز نشست، متون کلاسیکی باشند که  از سویی پیوستگی و تنیدگی بسیار با کتب مقدس داشته و از سویی دیگر در گفتمان روزگار ما سخنی برای بازگفتن داشته باشند.

ادبیات اسماعیلیه، در کنار متون تأویل‌گرایانه‌ای همچون متون عرفانی، رسالات اخوان الصفا و آثار متفکران حروفی، قوس بزرگی از دایرۀ هرمنوتیک كاربردی سرزمین ما را تشکیل می‌دهد. باطنی‌گری و تأویل‌محوری را می‌توان اساسی‌ترین اصل هویتی مذهب اسماعیلیه دانست.

برقراری گفتگو میان افقِ امروزی‌ترین گفتمانِ حیطۀ علوم انسانی، یعنی هرمنوتیک، با افق روزگاری که متون شگفت‌انگیز اسماعیلی در آن نوشته شده‌اند می‌تواند دستاوردهای نوین و ارزشمندی به همراه داشته باشد و تنها در سایۀ خوانشی امروزی، دقیق و عمیق است که این رویکرد هرمنوتیکی حاصل خواهد شد.

این پایان‌نامه تلاشی است برای ایجاد این گفتگو میان یکی از کهن‌ترین متون تأویلی ادب فارسی؛ وجه دین، و هرمنوتیک به مثابه یک دانش اصولی و قاعده‌مند.

نخستین فصل این پژوهش به هرمنوتیک، ریشه‌یابی واژگانی و رد پایش در متون تاریخی می‌پردازد. در ادامه، از جریان‌سازان عرصۀ هرمنوتیک نام برده می‌شود و زندگی و خط فکری هریک به اختصار گزارش خواهد شد.

در فصل دوم، که عنوان تأویل را بر خود دارد، نخست کوشش شده است تا با استناد به نظر لغویان نامداری چون ابن فارس، راغب اصفهانی و ابن رشد، تعریف جامعی از واژۀ تأویل به دست آید و سپس کاربرد و معانی قرآنی این واژه شود. همچنین در این فصل بررسی اجمالی باورهای مسلمانان دربارۀ تأویل و باطنی‌گری و نظرات موافق و مخالف از قرن دوم به بعد آمده است؛ و نیز از حروفیه و اخوان الصفا، به عنوان جنبش‌هایی باطنی و پیشتاز و نیز از جایگاه تأویل و علم الاعداد در تفکراتشان سخن رفته است.

فصل سوم به اسماعیلیان اختصاص دارد: ریشه‌های پیدایش آن‌ها، اصول باورهایشان و حکومتشان در مصر. آنگاه به معرفی زندگانی و تفکرات و نیز آثار حکیم ناصرخسرو قبادیانی به عنوان یک اسماعیلی صاحب منصب و مسئولیت در جزیرۀ خراسان پرداخته می‌شود.

فصل آخر، به طور خاص به بررسی تأویلات کتاب وجه دین وی اختصاص دارد. در این بررسی، ابتدا خلاصه‌ای از متن اصلی هر فصل آورده می‌شود و سپس تمامی تأویلات آن فصل یک به یک و به تفصیل شرح و توضیح خواهد شد.‌

این پژوهش در پی یافتن پاسخ پرسش‌های زیر است:

• پیشینۀ علم تأویل چیست؟
• نظر تفکر اسماعیلی دربارۀ تأویل به عنوان اصل بنیادین این مذهب چیست؟
• پیشینۀ علم هرمنوتیک در تفکر غرب چیست؟
• آیا تأویل، آنچنان که ناصرخسرو به عنوان یک اسماعیلی بلندمرتبه به آن دست می‌یازد، با هرمنوتیک، آنچنان که در غرب تعریف می‌شود، شباهت دارد؟

 

در رویارویی با این پرسش‌ها، به ارائۀ دو فرضیه اکتفا می‌کنیم:

• به نظر می‌رسد متفکران اسماعیلیه و به‌ طور خاص ناصرخسرو نوع منحصر به فردی از هرمنوتیک را ارائه می‌کنند که هیچ شباهتی به هرمنوتیک غرب ندارد.
• به نظر می‌رسد این نوع رویکرد و نحوۀ نگرش خاص به هرمنوتیک و تأویل، در کتاب وجه دین ناصرخسرو به خوبی بازتاب یافته است.

***ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل و با فرمت ورد موجود است***

متن کامل را می توانید دانلود نمائید

 

چون فقط تکه هایی از متن پایان نامه در این صفحه درج شده (به طور نمونه)

 

ولی در فایل دانلودی متن کامل پایان نامه

 

 با فرمت ورد word که قابل ویرایش و کپی کردن می باشند

 

موجود است

 

در بطن هر جامعه‌ی مترقی یا فرهنگ زنده‌ای – به‌ویژه در دوران تمدن سازی- همواره جریان‌های فکری متعدد و گاه متضادی وجود دارد که به موازات یکدیکر در حال پیشرفتند. اگرچه در یک نگاه کلی، بعضی از این جریان‌ها نسبت به سایرین ” اصلی” به حساب می‌آیند، اما این مسئله هرگز نباید سبب شود که “جریان اصلی” به‌عنوان ” تنها جریان” فکری تلقی شود یا در اهمیتِ سایر جریان‌های موازی تردید شود.

در جوامع اسلامی نیز، از همان سال‌هایی كه مسلمانان گام‌های نخستین را برای ساختن تمدن اسلامی برمی‌داشتند و “خردگرایی” جریان اصلی فکری و محور تمام فعالیت‌های فرهنگی بود، افرادی در گوشه و كنار سرزمین‌های اسلامی ظهور كردند كه ارائه دهنده‌ی”شیوه‌‌ای غیر معمول در اندیشیدن” بودند. این افراد که از تاریخ نامعلومی به بعد، در تمدن اسلامی “عقلای مجانین” نامیده شدند، با تکیه بر نوع خاصی از “جنون”، – آگاهانه یا نا آگاهانه- مفهوم “خرد “رایج در میان عامه را نقد و به نوعی خودآگاهی و آزادی معنوی دعوت می‌کردند.

 

 

در قرن‌های 4 و 5 ه ق(عصر طلایی تمدّن اسلامی) که خردگرایی در اوج اهمیّت و اعتبار خود بود، این دیوانگان دانا و جنونشان، آن‌قدر اهمیت یافته بودند كه مولفانی را برانگیزد تا در باب آنها، کتاب‌ها و رساله‌های مستقلی پدید آرند. از جمله‌ی این مولفان می‌توان به: ابوبشر دولابی (وفات: 310)، ابن ابی زهر (وفات: 325)، ابوالحسن‌بن ابی‌بكر مقسم (وفات: قرن 4)، و ابوالقاسم حسن نیشابوری (وفات: 406) اشاره کرد.(مارزلف، 1388: 11) البته از این میان، كتاب “عقلاء المجانین” ابوالقاسم نیشابوری، یگانه اثری است که تا روزگار ما باقی مانده است.

امّا، عقلای مجانین چه كسانی بودند؟ آنها افرادی بودند كه از دولتِ جنونِ مقدسی كه گریبان گیرشان شده بود- و یا جنونی كه رندانه به خود می‌بستند- از خرد معاش اندیش و معمولی مردم زمانه فارغ بودند. آنان را به استناد حدیث نبوی: « رُفِعَ القَلَمُ عَنْ ثَلاثَةٍ: عَنِ النائِمِ حَتّى‏ یَسْتَیْقِظَ وَ عَنِ الَمجْنونِ حَتّى‏ یُفیقَ وَ عَنِ الطِفلِ حَتّى‏ یَحْتَلِمَ؛ مسند احمد ۱/ ۱۴۰ » از نظر فقهی “مرفوع‌القلم” (کسانی‌که در مقابل اعمال خود بازخواست نمی‌شوند) می‌خواندند. این بدین معنی بود که تکالیف شرعی از آنان ساقط شده بود و آنان در کردار خود آزاد از هر نوع قانون الهی یا بشری بودند. همین آزادی درونی و بیرونی بود كه به ایشان اجازه می‌داد از مفاهیم مسلط یا مقدّس روزگار خود عبور كنند و با نگاه تیزبین و عادت ستیزِ خود، كه ورای مفاهیم عرفی به حقیقت امور ناظر بود، طرحی تازه در شیوه‌ی ارتباط انسان‌ با خدا، انسان‌ با مردم و انسان‌ با ارباب قدرت درافكنند. آنان با “نگاهی نو” به باز تعریف مفاهیم پیرامون خود می‌پرداختند و در مورد مسایل گوناگون، آرای خود را بی‌خوف و طمع بیان می‌کردند. بدین سبب ما آنها را در حالات و منظر‌های گوناگون می‌یابیم: گاه در سوز و گداز عشق الهی و گاه در حال تعریض‌های گستاخانه به كار خلقت – و این دو البته در منطق ایشان تضادی با هم ندارند -؛ وقتی در نقش واعظی خیرخواه كه با طنزی دردآلود بر بی‌رسمی‌ها و بی‌اخلاقی‌های رایج در بین مردم می‌تازند و وقتی دیگر در نقش سخنگوی جریان‌های مخالف سیاسی كه از كژی‌های دستگاه حكومت، بی‌باكانه انتقاد می‌كنند و با رفتار خود قدرتمندان را تحقیر می‌نمایند.

آرا و احوال این “دانایان دیوانه” انعکاس گسترده‌ای در آثار متفکرانی چون سنایی، عطار، ابن‌عربی، مولانا، ابن‌خلدون و ابن‌جوزی داشته است. زبان طنزآمیز و نکته سنجی‌ها و صراحت و سادگی مجانین، نیز موجب شد تا این “دیوانه نمایان” به شخصیت‌های محبوب عامه نیز بدل شوند و حکایات بسیاری به نام ایشان در ادبیات عامه رایج گردد.

***ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل و با فرمت ورد موجود است***

متن کامل را می توانید دانلود نمائید

 

چون فقط تکه هایی از متن پایان نامه در این صفحه درج شده (به طور نمونه)

 

ولی در فایل دانلودی متن کامل پایان نامه

 

 با فرمت ورد word که قابل ویرایش و کپی کردن می باشند

 

موجود است

متن کامل پایان نامه با فرمت ورد

 

پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات فارسی

 

واحد علوم و تحقیقات(تهران)

رسالة دكتری رشتة زبان و ادبیات فارسی(ph.D)

  

موضوع:

بررسی روایات مجعول و اسرائیلیات در آثار عطّار نیشابوری

 

استاد راهنما:

دکتر جلیل تجلیل

 

استادان مشاور:

دکتر ناصرالدین شاه‌حسینی

دکتر محمدامیر عبیدی‌نیا

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده درج نمی شود

تکه هایی از متن به عنوان نمونه :

فهرست مطالب

 

ـ چكیده 1

فصل اوّل: كلّیات پژوهش… 3

ـ مقدّمه. 4

ـ بیان مسأله. 6

ـ اهمّیت و ضرورت انجام تحقیق.. 7

ادبیات و سوابق پژوهش…. 8

ـ تحقیقات عربی و اسلامی.. 9

ـ مقدّمه‌ی ابن‌‌خلدون. 9

ـ الاسرائیلیات فی‌التفسیر و الحدیث… 10

ـ الاسرائیلیات و الموضوعات فی کتب التفسیر. 11

ـ الاسرائیلیات و أثرها فى كتب التفسیر. 11

ـ پژوهش‌‌های فارسی در تفسیر و علوم قرآنی.. 11

ـ پژوهشی در باب اسرائیلیات در تفاسیر قرآن. 11

ـ اسرائیلیات و تأثیر آن بر داستان‌‌های انبیا در تفاسیر قرآن. 12

ـ پژوهش‌‌های ادبی.. 13

ـ اهداف تحقیق.. 14

ـ سؤالات تحقیق.. 14

ـ فرضیه‏های تحقیق.. 14

ـ تعریف واژه‏ها و اصطلاحات فنّی و تخصصی (به صورت مفهومی و عملیاتی) 15

ـ روش‌شناسی تحقیق.. 15

ـ جامعه‌ی آماری.. 17

ـ محدودیت‌ها 17

 

فصل دوم: شناخت‌نامه‌ی عطّار نیشابوری.. 18

ـ مقدّمه. 19

ـ نگاهی به احوال عطّار از تولّد تا مرگ… 20

ـ آثار عطّار. 23

ـ منطق‌الطیر. 24

ـ مصیبت‌نامه. 25

ـ الهی‌نامه. 26

ـ اسرارنامه. 27

ـ مختارنامه. 27

ـ دیوان. 28

ـ تذکرةالاولیاء 28

ـ سرچشمه‌ها و مآخذ شعر عطّار. 29

ـ غزّالی و ابوسعید. 31

ـ عطّار، حكایات، اسرائیلیات و روایات مجعول. 31

ـ عطّار و تورات… 34

ـ جایگاه عطّار در فرهنگ و ادب فارسی و جهانی.. 37

ـ سال‌شمار حوادث زندگی و عصرِ عطّار نیشابوری.. 38

 

فصل سوم: درآمدی بر روایات مجعول و اسرائیلیات در تفسیر و ادب فارسی.. 40

بخش اوّل: علم‌الحدیث و روایات مجعول. 41

ـ علوم حدیث… 42

ـ مهم‌‌ترین اصل حدیث‌شناسی.. 43

ـ عطّار و احادیث موضوع. 44

ـ احادیث موضوع(جعلی) و ضعیف و بازتاب آن‌‌ها در آثار عطّار نیشابوری.. 45

بخش دوم: اسرائیلیات و تفسیر. 49

ـ تفسیر. 50

ـ اقسام تفسیر. 52

ـ تفسیر به مأثور. 52

ـ علل ضعف و جعل در تفسیر مأثور(فهرست‌وار) 53

ـ روش درست در تفسیر قرآن کریم. 53

ـ اسرائیلیات… 53

ـ انواع اسرائیلیات… 55

ـ منابع اصلی اسرائیلیات… 55

ـ فرهنگ یهودی.. 56

ـ یهود 56

ـ تلمود 59

ـ فرهنگ مسیحی.. 60

ـ مسیحیت… 60

ـ انجیل.. 61

ـ اهل کتاب… 62

ـ کتب تاریخی و سیره‌نویسی.. 62

ـ خیال‌پردازی و افسانه‌سرایی‌‌های مسلمان‌نماهای اهل کتاب… 63

ـ کیفیت راه‌یابی اسرائیلیات در تفسیر، حدیث و متون اسلامی.. 63

ـ راویان اسرائیلیات… 66

ـ معیار سنجش و تشخیص اسرائیلیات… 66

ـ هشدارهایی درباره‌ی خطر اسرائیلیات و راه‌‌های مقابله با آن. 68

بخش سوم: اسرائیلیات و ادب فارسی.. 71

ـ مقدّمه. 72

ـ نقش قصص و تلمیحات اسلامی در ادب فارسی.. 73

ـ اسرائیلیات در تفسیر و برداشت‌‌های عرفانی و ادبی.. 75

ـ کیفیت راه‌‌یابی اسرائیلیات در ادبیات فارسی.. 78

ـ سرچشمه‌های روایات مجعول و اسرائیلیات در ادبیات فارسی.. 78

 

فصل چهارم: روایات مجعول و اسرائیلیات در آثار عطّار نیشابوری.. 82

ـ مقدّمه‌‌ای بر اسلام و قصص قرآنی.. 83

بخش اوّل:  روایات مجعول و اسرائیلیات در داستان آدم و حوّا(علیهماالسلام) 88

ـ مقدّمه. 89

ـ داستان آدم(ع) در قرآن. 89

ـ آفریده شدن حوّا در قرآن. 90

ـ داستان آدم به روایت کتاب‌های مقدّس…. 91

ـ خلاصه‌‌ی داستان آدم(ع) به روایت تورات… 92

ـ آفرینش آدم 92

ـ آفرینش زن. 92

ـ نافرمانی انسان. 92

ـ داوری خدا 93

ـ خلاصه‌‌ی داستان آدم(ع) به روایت انجیل برنابا 93

ـ داستان آدم(ع) و حوّا(ع) در قصص اسلامی و تفاسیر. 94

ـ حدیثِ ابلیس…. 95

ـ حدیثِ آفریدنِ آدم. 95

ـ حدیثِ آدم و حوا 96

ـ فریفتنِ ابلیس مَر آدم را 97

ـ تطبیق، مقایسه، بررسی و تحلیل داستان آدم(ع) 97

ـ آفرینش حضرت آدم(ع) و نخستین مخلوق.. 97

ـ آفرینش حوّا(ع) 100

ـ لغزش و خطای آدم و حوّا و بیرون شدن آن‌‌ها از بهشت… 101

ـ توبه‌ی آدم و مشهورترین اسرائیلیات پیرامون آن. 102

ـ بازتاب اسرائیلیات داستان آدم(ع) در آثار عطّار نیشابوری.. 103

ـ خلقت آدم و … 103

ـ خلقت حوا و موارد پیرامون آن. 104

ـ حکایت بچه‌ی ابلیس با آدم و حوّا 105

ـ توبه‌ی آدم 108

ـ گندم (نام درخت ممنوعه) 109

ـ تحلیل نهایی.. 110

بخش دوم:  روایات مجعول و اسرائیلیات در داستان ادریس(ع) 111

ـ ادریس(ع) در قرآن. 112

ـ ادریس(ع) در کتب مقدّس…. 112

ـ ادریس در تفاسیر و تحلیل‌‌ها 113

ـ انعکاس داستان ادریس در آثار عطّار نیشابوری.. 115

ـ تحلیل نهایی.. 117

بخش سوم:  روایات مجعول و اسرائیلیات در داستان داود(ع) 118

ـ داود(ع) در قرآن. 119

ـ داود(ع) در کتب مقدّس…. 120

ـ داستان زن اوریا و داود در تفسیرها و تحلیل‌‌ها 121

ـ بازتاب اسرائیلیات داود(ع) در آثار عطّار نیشابوری.. 123

ـ تحلیل نهایی.. 126

بخش چهارم:  روایات مجعول و اسرائیلیات در داستان سلیمان(ع) و ملکه‌‌ی سبا 127

ـ سلیمان(ع) در قرآن. 128

ـ بحث اوّل: داستان انگشتری سلیمان و اهمیت انگشتری و ربودن آن توسط دیو. 128

ـ اشاره‌‌ی قرآن در داستان انگشتری سلیمان. 128

ـ تورات و داستان روی برگرداندن سلیمان از خدا و دشمنی یربعام 128

ـ داستان انگشتری سلیمان در تفاسیر. 129

ـ تحلیل و نقد روایت‌‌ها 130

ـ تجلّیات اسرائیلیات پیرامون داستان سلیمان در آثار عطّار نیشابوری.. 132

ـ سلیمان و دیو. 132

ـ گفتگوی سلیمان و مورچگان. 135

ـ عصا و سلیمان. 135

ـ حکایت سلیمان با مور عاشق.. 136

ـ حکایت سلیمان و شادروانش… 137

ـ سلیمان و زنبیل‌بافی.. 138

ـ حکایت بلقیا و عفّان. 138

ـ داستان عزرائیل و مرگ سلیمان. 140

ـ حکایت عزرائیل و سلیمان(ع) و آن مرد 141

ـ بحث دوم: اسرائیلیات پیرامون قصّه‌‌ی بلقیس و سلیمان(ع) 146

ـ موضوع بلقیس و سلیمان در قرآن. 146

ـ بلقیس و سلیمان در کتب مقدّس… 147

ـ خرافات و اسرائیلیات سلیمان و بلقیس در تفاسیر. 148

ـ تحلیل اسرائیلیات سلیمان و بلقیس… 148

ـ بازتاب سلیمان و بلقیس در ادب فارسی.. 150

ـ نکته‌ی مهم در اسرائیلیات بلقیس و سلیمان. 152

بخش پنجم:  روایات مجعول و اسرائیلیات در داستان موسی(ع) 154

ـ موسی در قرآن. 155

ـ موسی در كتب مقدّس…. 155

ـ داستان موسی(ع) و طلب رؤیت و تجلّی خدا 156

ـ تفسیر‌‌ها در روایت تجلی خدا بر كوه و بیهوشی موسی.. 156

ـ تجلّی در آثار عطّار. 157

ـ اسرائیلیات در شكستن الواح و عصبانیت حضرت موسی(ع) 158

ـ روایت تورات… 159

ـ روایت قصص‌الانبیاء نیشابوری.. 159

ـ روایت كشف‌الاسرار میبدی.. 160

ـ روایت مجعول «موسی و كرم و سنگ» 160

ـ تحلیل نهایی.. 161

بخش ششم:  روایات مجعول و اسرائیلیات در داستان نوح(ع) 163

ـ نوح در قرآن. 164

ـ نوح و کشتی نوح در کتاب مقدّس…. 164

ـ خلاصه‌‌ی داستان نوح در قاموس کتاب مقدّس…. 165

ـ کشتی نوح و طوفان در «تفسیر طبری» و «الدرّ المنثور» سیوطی.. 166

ـ تحلیل اسرائیلیات کشتی نوح.. 167

ـ طوفان و کشتی نوح در آثار عطّار نیشابوری.. 168

ـ نوح و گریه‌ها ‌‌و نوحه‌هایش…. 169

ـ حكایت دستور خدا بر كوزه شكستن كوزه‌‌گر. 170

ـ تحلیل نهایی.. 171

بخش هفتم:  روایات مجعول و اسرائیلیات در داستان هاروت و ماروت.. 172

ـ هاروت و ماروت در قرآن. 173

ـ هاروت و ماروت در كتاب مقدّس…. 174

ـ هاروت و ماروت در تفاسیر. 174

ـ تحلیل مختصر داستان. 175

ـ بازتاب هاروت و ماروت در آثار عطّار نیشابوری.. 176

ـ تحلیل نهایی.. 180

بخش هشتم:  روایات مجعول و اسرائیلیات و دفاعیه‌های عطّار از ابلیس… 181

ـ ابلیس در لغت، قرآن و متون مقدّس…. 182

ـ ابلیس، عنصری مشابه در متون گاهان زرتشتی و عرفان ایرانی.. 183

ـ تفسیر صوفیانه. 184

ـ پیشینه‌ی ادب صوفیه درباره‌ی ابلیس…. 185

ـ دفاعیه‌های عطّار از ابلیس…. 187

ـ حكایت ابلیس…. 193

ـ تناقض در برخورد عطّار با شیطان. 195

ـ تحلیل نهایی.. 196

بخش نهم:  روایات مجعول و اسرائیلیات پیرامون آفرینش و حقیقت محمّدیّه در آثار عطّار. 198

ـ حقیقت محمد(ص) در قرآن. 199

ـ حقیقت محمّدیّه در انجیل و تفاسیر. 199

ـ حقیقت محمّدیه در متون صوفّیه. 201

ـ حقیقت محمّدیه در مقایسه‌‌ی بهمن، لوگوس و کلمه از متون مقدّس…. 204

ـ صوفیه و تأویل‌ها 205

ـ حقیقت محمّدیه در آثار عطّار نیشابوری.. 206

ـ تحلیل نهایی.. 209

 

فصل پنجم: یافته‌ها، نتایج و پیشنهادها 211

ـ یافته‌ها 212

ـ نتایج.. 217

ـ پیشنهادها 220

ـ کشف‌الآیات… 221

ـ کشف‌الاحادیث… 222

ـ کشف‌الابیات… 223

ـ نام‌نامه. 224

ـ منابع و مآخذ. 225

ـ کتاب‌ها 225

ـ مقاله‌ها 233

 

 

Abstract 235

 

 

ـ چكیده

عطّار نیشابوری، بزرگ‌ترین شاعر و نویسنده‌‌ی عارف قرن ششم و اوایل قرن هفتم است که با زبان گیرا و گسترده و قدرت بیان و خامه‌‌ی توانایش، توانسته است در تاریخ زبان و ادب فارسی، شخصیّتی دوران‌ساز و تأثیرگذار در تحوّلات ادبی باشد.

آثار عطّار نیشابوری، تاکنون هدف رویکردهای مختلف پژوهشی قرار گرفته است. در پژوهش حاضر، تلاش شده از منظری دیگر بر آفرینش‌‌های ادبی و فکری آثار عطّار توجه کرده و جلوه‌‌های روایات مجعول و اسرائیلیات در آن‌‌ها باز نموده شود.

یكی از ویژگی‌‌های مهمّ آثار عطّار، ورود روایات جعلی و اسرائیلیات است كه به تدریج از اوایل اسلام در بسیاری احادیث، قصص و روایات و تفاسیر نفوذ کرده و در آثار بزرگ تفسیری و ادبی قبل از عطّار نیشابوری وجود داشته و او هم چون بسیاری از صوفیه، از آن‌‌ها تأثیر پذیرفته و در آثار خود، بهره برده است.

روایات مجعول به مجموعه‌‌ی اخبار و روایت‌‌هایی اطلاق می‌‌گردد که در قرآن و فرهنگ اسلامی اصالت ندارند و از طریق قصّاصان و جاعلان حدیث و خبر، از همان قرون اوّلیه‌ی اسلامی وارد تفسیر و فرهنگ و ادبیات اسلامی شده و حقیقت‌‌های قرآنی به ویژه قصص و روایات اسلامی را با ابهام روبرو ساخته‌‌اند و خواسته و ناخواسته و به شیوه‌‌های گوناگون توسط بزرگان فرهنگ و ادبیات اسلامی و ایرانی پذیرفته و در آثارشان به فراوانی وجود دارد.

هدف كلی این پژوهش، بازشناخت و بررسی روایات مجعول و اسرائیلیات به عنوان اندیشه‌‌های غیراسلامی به طور عام و میزان اثرپذیری آثار عطّار به طور خاص و در نهایت آگاهی یافتن نسل امروز از آن‌‌ها و جلوگیری از خلط اندیشه‌‌های دینی و غیر دینی می‌باشد.

در این پژوهش جهت بازشناسی و استخراج این تأثیرات اسرائیلیات و روایات مجعول، به کلیه‌‌ی آثار عطّار توجه شده تا تحقیق از جامعیّت برخوردار بوده باشد.

یافته‌‌های پژوهش نشان می‌‌دهد که ورود مباحث و روایات غیرضروری و مجعولات به شعر شاعرانی چون عطّار دلایلی داشته است: شاعران دستخوش احساسات شاعرانه بوده و هر چه به ذهن فعال آن‌‌ها رسوخ کرده در زبان شعر آورده‌‌اند. دیگر آن‌که، برداشت‌‌هایی که از تفاسیر و تعبیرات ایمان داشته پذیرفته‌اند و ناآگاهانه از منابع ضعیف استفاده کرده و صرف نظر از نوع منبع و گاه بدون توجّه به اصالت حکایت و داستان، جهت تعلیم و تفسیر آموزه‌‌های عرفانی از هر موضوعی سود جسته‌‌اند.

روش پژوهشی در این طرح در اساس مطالعه‌ی کتابخانه‌‌ای می‌باشد، امّا به لحاظ ماهیّت و روش در شمار تحقیقات توصیفی ـ تحلیلی قرار می‌‌گیرد.

 

کلید واژه‌ها: عطّار، روایات مجعول، اسرائیلیات و قصص

  

ـ مقدّمه

اندیشه‌‌ی اسلامی در طول تاریخ خود دستخوش دگرگونی، اختلاف نظرها و سلیقه‌‌ها و تعبیرها و تفسیرهای گوناگون بوده و هست و تعبیرها و تفسیرها چون از ذهنیّات و اندیشه‌‌های انسانی سرچشمه گرفته، به طور طبیعی اختلاف‌‌ها و تفاوت‌‌ها در آن زیاد بوده و هست و این یكی از علل دخیل اندیشه‌‌های گوناگون در تفسیر اندیشه‌‌های اسلامی بوده است.

از طرف دیگر، همیشه ورود اندیشه‌‌های گوناگون مذكور در راستای اصلاح و به عنوان دیدگاه مثبت نبوده بلكه همین اصالت و اساس اندیشه‌‌ی اسلامی بوده كه از آغاز تولّد و حكومت نبوی در مدینه، تزلزل در كاخ كسری و روم و دشمنان دور و نزدیك انداخت. بنابراین از همان آغاز تا امروز دشمنان دین اسلام به تدریج و به شیوه‌‌های مختلف و گاه در جامه‌‌های رنگارنگ در برابر اندیشه و تفكر اسلامی موضع‌‌گیری كرده و گاه بهترین راه را نفوذ در اندیشه‌‌ها، تفسیر و تأویل قرآن دانسته و در دوره‌‌های مختلف به تناسب نفوذ كرده‌‌اند و یكی از مهمّ‌‌ترین شیوه‌‌های رایج از دوره‌‌های اولیه‌‌ی اسلامی ورود اسرائیلیات، تحریف و جعل حدیث و قصص قرآنی اندیشه‌‌های وارداتی، فرهنگ یهودی و مسیحی و اساطیر و خرافات بوده است.

خاستگاه برخی از قصّه‌‌ها و روایات مجعول یا ریشه در کتاب‌‌های یهود و مسیحیت، به ویژه عهدین دارد یا ردّ پای آن‌‌ها را صرفاً می‌‌توان در اوهام و خرافات رایج در بین اقوام و ملل پیشین جستجو کرد.»‌[1]

آن گاه که ردّ پای تفکر یهودی در داستان‌‌هاست می‌‌توان گفت: اسرائیلیات همان «اندیشه‌‌های وارداتی یهود در تفسیر قرآن کریم است.»[2]

ناگفته پیداست یكی از مهمّ‌‌ترین دغدغه‌‌های اندیشگی و فكری شاعران بزرگ و عارفان ایرانی، موضوع دین، قرآن، حدیث و مفاهیم پیرامون آن است. آن‌‌ها در دوره‌‌های مختلف بر اساس استعدادهای خویش از هر روشی كه توانسته‌‌اند در راه ترویج دینداری و یكتاپرستی بهره برده و در تفهیم چنین مفاهیمی به مخاطبان عصر خود و فراعصر خویش، از هیچ تلاشی فروگذار نكرده‌‌اند.

این موضوع تفاسیر در آثار بزرگ تفسیری و ادبی قبل از عطّار نیشابوری وجود داشته و در این راستا گاهی برای تفهیم و تعلیم آموزه‌های عرفانی، دینی، حکمی و اخلاقی، خواسته و ناخواسته از روایات مجعول در آثار خود استفاده کرده‌ و در آثار خود، بهره برده‌اند و در آثار عطّار به مراتب دیده می‌شود.

تردیدی نیست که مهمّ‌‌ترین نکته در تحقیقات موضوعی، آن است که محقّق دغدغه‌‌ی آن موضوع و درگیری ذهنی با آن داشته باشد. از همان هفته‌‌های اول مهرماه 1377 که تدریس متون تفسیری به این جانب، واگذار گردید؛ بر اساس مطالعات و تحقیق‌‌های تفسیری پیشین خویش در قرآن و حدیث، دغدغه‌‌های پژوهش بررسی و بازشناخت روایت‌‌های نادرست تفسیری به خصوص در ادبیات را داشته و دارم و پیوسته از خدای متعال توفیق در این راه را خواستار بوده و هستم.

تازگی و گستردگی موضوع، انتخاب آثار عطّار نیشابوری به علت پیشتازی و نقش و جایگاه بزرگ وی در تاریخ تحوّل ادب فارسی دوره‌‌ی خود و پس از خویش، علاقمندی خاص به اندیشه‌‌ها و آثارش و در نهایت توصیه و تأیید استادان ارجمند راهنما و مشاور، نگارنده را بر آن داشت تا رساله‌‌ی دکتری خویش را به این موضوع اختصاص دهم.

روش اصلی نگارنده در این پژوهش، مقایسه‌‌ی بین مفاهیم و متون کتاب‌‌های مقدّس و اساطیری و قرآن و حدیث است تا اسرائیلیات و روایات مجعول متمایز گردد. از دیرباز روش مقایسه‌‌ای و تقابل در تحقیقات علوم انسانی به ویژه ادبی و دینی پذیرفتنی بوده و این روش در مطالعات قرآنی و علوم دینی هنوز رواج دارد و حتی در جوامع غربی در حالت مقایسه و تطبیق مضامین و مفاهیم قرآنی با آنچه در تورات و انجیل وجود دارد، مناسب می‌دانند.[3]

می‌‌دانیم كه میراث ادبی دوره‌‌ی عطّار و قبل از او، بزرگ‌‌ترین سرمایه‌‌های فكری و ادبی وی را تشكیل می‌‌دهد و بر همین اساس سعی شده گاه در این پژوهش، از نمونه‌‌های بكارگیری روایات مجعول و اسرائیلیات در آثار آن دوره (چون خاقانی، نظامی، میبدی، سنایی و…) و حتی پس از عطّار (مانند مولوی و حافظ و…) استفاده شود؛ تا هم به سنّت ادبی قبل از عطّار توجه كرده و هم نقش وی در بازسازی، باز‌‌آفرینی و نوآوری‌‌ها و تأثیر بر آثار پس از خود در این موضوعات تا حدّی مشخص شود. ناگفته نماند هرچند كه روایت‌‌های مجعول و نادرست تفسیری با مضمون دینی در آثار عطّار دیده و در این پژوهش بررسی و بازشناسی می‌‌شود، امّا شیوایی، جذابیّت و حسن تعلیل سروده‌‌ها چنان اوج می‌‌گیرد كه استادان متشرّع و متدیّن چون فروزانفر و… در مقابل این عظمت بیان او را می‌‌ستایند و تعلیل‌‌های ادبی و تفسیری‌‌اش را مذموم نمی‌‌شمارند. (در بخش «دفاعیه‌‌های عطّار از ابلیس» به این موضوع اشاره شده است.)

بنابراین دیبای آراسته‌‌ی ادبی، نقش دوران‌‌سازی، جایگاه سخن‌‌دانی و از همه مهمّ‌‌تر شخصیّت پاك، مستقل و بی‌‌ریای عطّار و در نهایت صدای بال سیمرغ اندیشه و زبانش پیوسته در این پژوهش طنین‌انداز بوده و برای همیشه جاویدان خواهد بود.

دوست دارم در این‌‌جا به حقیقتی اعتراف کنم؛ هرچند بحثی را تمام و یا خلاصه‌‌وار بسته‌‌ام این چند عبارت زنده‌‌یاد استاد فروزانفر را حسب حال خویش دانسته و می‌‌دانم: «در همه‌‌ی این احوال با آن که به قدر وسع کوشیده و به فراخور توان خویش رنجی برده، عرق شرم و انفعال بر چهره می‌‌افشاند و دیده از فرط آزرم فراز می‌‌دارد چه می‌‌داند که قدم در ورطه‌‌یی هول‌انگیز نهاده و دست در کاری خطیر زده است.»[4]

 

1 پژوهشی در باب اسرائیلیات، ص 12

2 همان، ص 17

[3] افضل‌الرحمان در کتاب «مضامین اصلی قرآن» با روش «ونزبرو» موافقت می‌کند و می‌‌گوید: «من بجِّد معتقدم که این نوع پژو هش قرآنی [یعنی تطبیق و مقایسه با یهودیت و یا مسیحیت] می‌تواند بی‌اندازه سودمند باشد هر چند مجبور باشیم به نزد گایگر و هیرشفلد بازگردیم تا به درستی دریابیم که فایده‌ی این روش وقتی به طور مناسبی به کار گرفته می شود چقدر است.»

Fazlur Rahman –Major Thomes of the Quran Chicago: Bibliotheca Islamica -7980 IP. xiv

به نقل از: زبان قرآن، تفسیر قرآن، ترجمه‌ی مرتضی کریمی‌نیا 1391، مجموعه مقالات قرآن‌پژوهشی غربیان، انتشارات هرمس.

[4] شرح احوال و نقد و تحلیل آثار عطّار نیشابوری، فروزانفر، ص 12

***ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل و با فرمت ورد موجود است***

متن کامل را می توانید دانلود نمائید

 

چون فقط تکه هایی از متن پایان نامه در این صفحه درج شده (به طور نمونه)

 

ولی در فایل دانلودی متن کامل پایان نامه

 

 با فرمت ورد word که قابل ویرایش و کپی کردن می باشند

 

موجود است

:

با افزایش محبوبیت شبكه جهانی وب، مقدار حجیمی از داده‌ها توسط وب سرورها در قالب فایلهای ثبت وقایع وب جمع‌آوری می‌شوند. این فایلها كه در آنها تمامی فعالیتهای و رخ‌داده در سیستم وب‌سرور ثبت می‌شود، می‌توانند به عنوان منابع بسیار غنی از اطلاعات برای درك و تشخیص رفتار كاربران وب، استفاده شوند. با توجه به گسترش روز افزون حجم اطلاعات در وب و ارتباط وب کاوی با تجارت الکترونیکی، وب کاوی به یک زمینه تحقیقاتی وسیع مبدل گشته است .

كاوش استفاده از وب یا به بیان بهتر کاوش داده های استفاده از وب كه آن را كاوش فایل ثبت وقایع در وب نیز می‌نامند، در واقع استفاده از الگوریتمهای داده كاوی بر روی فایلهای ثبت وقایع وب به منظور پیدا كردن مسیر حركت و نظم موجود در الگوهای جستجوی كاربران وب است.

کاوش داده های استفاده از وب، روش پیداکردن کاربرانی است که در اینترنت به دنبال اهداف خاصی می گردند. بعضی از کاربران ممکن است به دنبال داده های متنی باشند در حالی که بعضی دیگر ممکن است بخواهند داده های سمعی وبصری را ازاینترنت دریافت نمایند.کاوش داده های استفاده از وب به ما کمک می کند تا الگو هایی از گروه های مشخصی از افراد را که به مناطق مشخصی تعلق دارند

 

 پیدا کنیم.

2- مفهوم داده کاوی و وب کاوی

داده کاوی یک نوع تحلیل برروی پایگاه داده های بزرگ است که به کشف دانش جدید از آن پایگاه داده منتهی می شود. وقتی پایگاه داده سیستم بزرگ می شود و اطلاعات متنوعی در آن وجود دارد با استفاده از داده کاوی می توانیم الگوهایی را برروی این پایگاه داده کشف کنیم که با روابط درون پایگاه داده نمی شد به آن پی برد.بعنوان مثالی ساده ، شما پایگاه داده سایت آمازون (خرید و فروش اینترنتی) را در نظر بگیرید، برروی پایگاه داده این سایت اطلاعات زیادی از خرید ها و جستجو های افراد مختلف وجود دارد، با استفاده از تکنیک های داده کاوی می توانیم یک الگو بدست بیاوریم که مشخص می کند هر جستجو در سایت در نهایت منجر به چه خریدی شده است و سپس آن را به سایر کاربران بعنوان راهنمایی ارائه کنیم.

داده كاوی فرایندی تحلیلی است كه برای كاوش داده ها (معمولا حجم عظیمی از داده ها – در زمینه های كسب وكار و بازار) صورت می‌گیرد و یافته‌ها‌با‌به‌كارگیری الگوهایی‌،‌احراز اعتبار می‌شوند . هدف اصلی داده كاوی پیش بینی است و به صورت دقیق تر میتوان گفت :
“کاوش داده ها شناسایی الگوهای صحیح، بدیع، سودمند و قابل درک از داده های موجود در یک پایگاه داده است که با استفاده از پرداز شهای معمول قابل دستیابی نیستند” [5].

داده کاوی، علم استخراج اطلاعات مفید از پایگاه های داده یا مجموعه داده ای می باشد. به عبارت دیگرداده کاوی استخراج نیمه اتوماتیک الگوها، تغییرات، وابستگی ها، نابهنجاری ها و دیگر ساختارهای معنی دار آماری از پایگاه های بزرگ داده می باشد [5].

1-4- وب کاوی

با افزایش چشمگیر حجم اطلاعات و توسعه وب، نیاز به روش ها و تکنیک هایی که بتوانند امکان دستیابی کارا به داده ها و استخراج اطلاعات از آنها را فراهم کنند، بیش از پیش احساس می شود. وب کاوی یکی از زمینه های تحقیقاتی است که با به کارگیری تکنیک های داده کاوی به کشف و استخراج خودکار اطلاعات از اسناد و سرویس های وب می پردازد. در واقع وب کاوی، فرآیند کشف اطلاعات و دانش ناشناخته و مفید از داده های وب می باشد .وب کاوی در واقع کاربرد تکنیک های داده کاوی به منظور کشف الگوهایی از وب می باشد.

استفاده از وب داده های[1]  وب یکی از گام های کلیدی در کشف دانش در پایگاه داده، ایجاد یک مجموعه داده مناسب جهت انجام داده کاوی می باشد.در وب کاوی این داده می تواند از سمت سرور، مشتری، پروکسی سرور یا از یک پایگاه داده سازمان جمع آوری شود. هر کدام از این داده ها نه تنها از نظر منابع داده متفاوت می باشند بلکه از نظر انواع داده های موجود و محدوده مکانی که آن داده از آنجا جمع آوری می شود و متد پیاده سازی آن انواع داده ای که در وب کاوی استفاده می شود شامل: “محتوا “: داده واقعی در صفحات وب، داده ای که صفحه وب برای نمایش آن به کاربران طراحی شده است.که معمولاً از متن و گرافیک تشکیل شده ولی به آن محدود نمی شود.”ساختار” : داده ای که سازمان دهی محتوا را مشخص می سازد. اطلاعات ساختار درون صفحات شامل ترتیب انواع تگ های XML  یا HTML در یک صفحه داده شده می باشد و می تواند به صورت یک ساختار درختی نمایش داده شود که تگ ریشه درخت می باشد. اصلی ترین نوع از اطلاعات ساختاری بین صفحات، هایپرلینک است که یک صفحه را به دیگری مرتبط می کند.”استفاده”: داده ای که الگوی استفاده از صفحات وب را مشخص می سازد، مثل آدرس های IP، رجوع به صفحات و تاریخ و زمان دسترسی. “پروفایل کاربر” : داده ای که اطلاعات آماری درباره کاربران وب سایت فراهم می سازد که شامل داده ثبت نام و اطلاعات پروفایل مشتری می باشد.منابع داده داده های استفاده که از منابع مختلفی جمع آوری می شود، الگوهای راهبری از بخش های مختلفی از کل ترافیک وب را نمایش می دهد.  جمع آوری در سطح سرورلاگ های وب سرور یک منبع مهم برای اجرای وب کاوی استفاده از وب محسوب می شود زیرا به طور صریح رفتار گری تمام مشاهده کنندگان سایت را ثبت می کند.

[1] Web data

***ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل و با فرمت ورد موجود است***

متن کامل را می توانید دانلود نمائید

 

چون فقط تکه هایی از متن پایان نامه در این صفحه درج شده (به طور نمونه)

 

ولی در فایل دانلودی متن کامل پایان نامه

 

 با فرمت ورد word که قابل ویرایش و کپی کردن می باشند

 

موجود است